พิธีไหว้ครูดนตรีไทย
  • Thu, 06/13/2013 - 09:04
Titleพิธีไหว้ครูดนตรีไทย
Publication TypeArticle Journal
ปีที่เผยแพร่2553
Authorsณรงค์ชัย, ปิฎกรัชต์
ชื่อวารสารวารสารมนุษย์ศาสตร์และสังคมศาสตร์
ปีที่2
ฉบับที่2
หน้าเริ่มต้น55
หน้า55-76
วันที่เผยแพร่06/2556
ประเภทของของความบทบรรณาธิการ
คำค้นดนตรีไทย, พิธีไหว้ครู
บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง “พิธีไหว้ครูดนตรีไทย” เป็นงานวิจัยที่ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความสำคัญ บทบาทของครูในพิธีไหว้ครู แบบแผน แนวปฏิบัติในการจัดตั้งมณฑลพิธี ระเบียบพิธีกรรม ดนตรี เพลงที่ใช้บรรเลงระหว่างการประกอบพิธีไหว้ครู การวิจัยใช้ข้อมูลจากการศึกษาค้นคว้า ข้อมูลปฐมภูมิ ข้อมูลทุติยภูมิ และข้อมูลภาคสนาม ผลการวิจัยมีดังนี้

พิธีไหว้ครูดนตรีไทยมีความหมายถึงการประกอบพิธีที่ศิษย์แสดงความกตเวทิตาคุณต่อครู ความสำคัญของครูที่มีต่อศิษย์นั้นเพราะครูเป็นผู้ให้ทั้งความรู้และความเจริญรุ่งเรืองแก่ศิษย์ ครูในพิธีไหว้ครูมี 4 กลุ่ม คือ กลุ่มมหาเทพ กลุ่มดุริยเทพ กลุ่มเทพเจ้าและพระฤๅษี และกลุ่มครูมนุษย์ที่ล่วงลับไปแล้ว การประกอบพิธีมีครูท่านหนึ่งเป็นผู้ทำพิธี ในการวิจัยได้ข้อมูลครูผู้ทำพิธี 139 คน มี 8 สาย คือ สายพระประดิษฐไพเราะ (มีแขก) สายหลวงกัลยาณมิตตาวาส (ทับ) สายนายทั่ง (สุนทรวาทิน) สายจางวางสวน ชิดท้วม สายนายนิ่ม โพธิ์เอี่ยม สายพระประณีตวรศัพท์ (เขียน วรวาทิน) สายนายเปลื้อง กรานต์เลิศ และสายเบ็ดเตล็ดทั่วไป

ระเบียบพิธีไหว้ครูดนตรีไทย นิยมจัดในวันพฤหัสบดีหรือหากไม่สะดวกก็มักจัดในวันอาทิตย์แทน มีขั้นตอนสำคัญ คือ พิธีบูชาพระรัตนตรัย พิธีบวงสรวงอัญเชิญครูมาสู่ปริมณฑลพิธี ร่วมชุมนุมสโมสรอำนวยพร รับการถวายเครื่องกระยาสังเวย การเชิญครูกลับสู่ที่สถิต และพิธีของครูปัจจุบันกับศิษย์ มีการเจิม การครอบครูทางดนตรีด้วยวิธีใช้ฉิ่งครอบที่ศีรษะ จับมือตีตะโพน หรือตีฆ้องวงใหญ่ด้วยประโยคต้นของทำนองเพลง 3 ครั้ง ถือว่าได้เริ่มต้นเรียนเพลงหน้าพาทย์นั้นๆ แล้ว

การประกอบพิธีไหว้ครูดนตรี มีวงปี่พาทย์บรรเลงเพลงหน้าพาทย์ ระเบียบวิธีที่เป็นรากฐานของการเรียบเรียงบทโองการไหว้ครู วิธีปฏิบัติของพิธีไหว้ครูดนตรีไทยเกิดขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. 2453 – 2468) ต่อมาจึงมีการสืบทอด ปรับปรุงในรายละเอียด มีการประพันธ์ทำนองเพลงหน้าพาทย์เพิ่มเติมจนนำไปสู่ความแตกต่างของครูผู้ทำพิธีของแต่ละสายสำนัก ในการวิจัยพบว่ามีเพลงหน้าพาทย์ที่มีนัยสำคัญ 9 ประเภท คือ (1) เพลงที่แสดงการน้อมบูชาพระรัตนตรัย และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เช่น เพลงสาธุการ (2) เพลงที่บูรณาการและมีนัยอย่างอื่นด้วย เช่น เพลงกระบองกันใช้สำหรับเนรมิตแล้วยังใช้เพื่อการประสิทธิประสาทพรด้วย (2) เพลงประจำองค์ของครู เช่น เพลงตระนารายณ์บรรทมสินธุ์ ประจำองค์พระนารายณ์ เพลงพระพิราพเต็มองค์ ประจำองค์พระพิราพ (4) เพลงประกอบการเสด็จหรือเดินทางของครู เช่น เพลงโคมเวียน (5) เพลงอัญเชิญครูมาร่วมชุมนุมสโมสร เช่น เพลงตระสันนิบาต ตระเชิญ (6) เพลงประสาทพร เช่น เพลงตระเทวาประสิทธิ์ (7) เพลงที่แสดงอิทธิฤทธิ์ตามจินตภาวะ เช่น เพลงตระนิมิต เพลงรัว (8) เพลงอัญเชิญครูเสวยเครื่องกระยาสังเวย มีเพลงนั่งกิน เซ่นเหล้า และ(9) เพลงเกี่ยวกับขวัญกำลังใจ ฤกษ์งามยามดี เช่น เพลงมหาฤกษ์ มหาชัย เมื่อกิจกรรมดำเนินไปตามจนครบทุกขั้นตอนพิธีแล้ว วงปี่พาทย์บรรเลงเพลงเชิด และกราวรำ เพื่อแสดงความยินดีในความสำเร็จสมบูรณ์ของการประกอบพิธีไหว้ครูดนตรีไทย

ฉบับที่พิมพ์1
Full Text: